"Europejska Stolica Kultury Wrocław 2016 - o (niektórych) efektach akupunktury kulturą". Sprawozdanie ze spotkania w ramach Socjologicznych Niedziel w Panato Cafe

Justyna Kajta
20:39, 5 Czerwiec 2017

Lutowe spotkanie w cyklu Socjologicznych Niedziel nosiło tytuł "Europejska Stolica Kultury Wrocław 2016 - o (niektórych) efektach akupunktury kulturą" oraz wyjątkowo miało miejsce w barze Barbara na ulicy Świdnickiej. Zostało zorganizowane we współpracy PTS o. Wrocław z Sekcją Socjologii Miasta PTS, Fundacją 2Bfair oraz Panato Cafe. Panel dyskusyjny poprowadził dr Jacek Pluta z Instytutu Socjologii Uniwersytetu Wrocławskiego, kierownik projektu „Ewaluacja Europejskiej Stolicy Kultury Wrocław 2016”. Zaproszonymi gośćmi byli: prof. dr hab. Adam Chmielewski (Instytut Filozofii Uniwersytetu Wrocławskiego, autor zwycięskiej aplikacji Wrocławia do tytułu ESK 2016), dr Kamilla Dolińska (Instytut Socjologii Uniwersytetu Wrocławskiego, ewaluatorka projektu "Mikrogranty" ESK Wrocław 2016), Dominika Kawalerowicz (kierowniczka Działu Programowego Europejskiej Stolicy Kultury Wrocław 2016) oraz dr Dawid Krysiński (ewaluator projektu "Wejście od Podwórza" ESK Wrocław 2016).

Dyskusję rozpoczął prof. Adam Chmielewski przedstawiając powody ubiegania się przez Wrocław o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury. Według niego najważniejszymi argumentami były: 1. historia miasta, a w szczególności niemal całkowita wymiana ludności po II wojnie światowej; 2. enigmatyczność polskiej nazwy miasta dla Europejczyków i zmieniający to dowcipny fonetyczny zapis „Wroclove”; 3. historia Dolnego Śląska, która jest bujna, „kwiecista” i niepowtarzalna; 4. wielokulturowość miasta, implikująca potencjał ważny w przeciwdziałaniu mechanizmom wykluczenia społeczno-kulturowego, przede wszystkim mniejszości narodowych i etnicznych; 5. urynkowienie dóbr kultury wywołujące negatywne zjawiska w sferze społecznej; 6. agorafobia oraz alienacja części mieszkańców miasta; 7. kultura jako narzędzie przeciwdziałania pasywności i bierności wrocławian; 8. ekoestetyka oraz obrona ekologii miejskiej. Kolejną kwestią, poruszoną przez prelegenta, była rywalizacja z innymi miastami europejskimi o tytuł stolicy kultury oraz współpraca dotycząca zorganizowania przez aplikantów wydarzeń kulturalnych we Wrocławiu. Jednym z planowanych i nieuskutecznionych wydarzeń miał być Światowy Kongres Kultury w 2016 r., nawiązujący do poprzedniego z 1948 r. Jego celem miało być rozliczenie się z komunistyczną przeszłością oraz zachęcenie mieszkańców miasta do partycypacji społecznej i uczestnictwa w sferze kultury wysokiej. Ramowy program wydarzenia miał obejmować wizytę gości zza granicy, program Mikrograntów oraz Akcjonariat Kultury. Konkludując, prof. Chmielewski podjął się oceny ESK Wrocław 2016. Według jego subiektywnego odczucia realizacja deklaracji programowych ESK wypadła dostatecznie, a całości przedsięwzięcia, jakim były obchody, wystawił notę dobrą z minusem. 

Następnie głos zabrała Dominika Kawalerowicz, która dołączyła do projektu ESK w 2012 roku. Przedstawiła ona proces aplikacji Wrocławia do tytułu ESK. Zreferowała różnorodność oczekiwań podmiotów i instytucji co do formy wydarzenia, co wpłynęło na poziom skrystalizowania wizji ESK. Innymi słowy, władze miejskie, Bruksela, Ministerstwo Kultury oraz sami mieszkańcy miasta posiadali różne obrazy tego wydarzenia kulturalnego i niekoniecznie skonkretyzowane. Parlament i Rada Wspólnoty Europejskiej na przykład narzuciły wymagania dotyczące działania na kilku scenach: z jednej strony ukazanie niepowtarzalności miasta Wrocławia na tle innych miast europejskich, jednocześnie promowanie kultury europejskiej w naszym mieście i wysoki poziom partycypacji społecznej w wydarzeniach kulturalnych oraz dialogu między mieszkańcami a władzami/artystami. Całość działań pozostawała niejako w zawieszeniu wobec braku dokładnych danych na temat środków finansowych, które zostaną przyznane na wydarzenia (pełne informacje zostały podane dopiero w 2015). Mikrogranty były jednym z ważniejszych projektów, który miał zagwarantować powodzenie ESK. Pomysł został zaczerpnięty ze Szczecina, który razem z Wrocławiem ubiegał się o tytuł stolicy kultury. Reasumując, prelegentka zaprezentowała szerszy kontekst wydarzenia, jakim była Stolicy Kultury we Wrocławiu. Zgodziła się, że jest to przedsięwzięcie, które wymaga krytycznego spojrzenia i oceny. Jednocześnie należy pamiętać, że niewiele czasu minęło od zakończenia obchodów, wiele programów dotyczących partycypacji wrocławian trwa jeszcze i będzie nadal kontynuowanych. Zatem jego rezultat nie ujawnił się jeszcze w pełni także dlatego, że niektóre skutki poznamy dopiero w przyszłości.

Dr Jacek Pluta przekazał informacje dotyczące metodologiczno-analitycznej strony badań socjologicznych mierzących społeczne oddziaływanie wydarzeń i działań w ramach Europejskiej Stolicy Kultury. Głównym celem tego segmentu dyskusji była prezentacja uzyskanych wyników. Szczegóły badań i analiz oraz uzyskanych wyników można poznać na stronie internetowej Instytutu Socjologii Uniwersytetu Wrocławskiego (http://www.socjologia.uni.wroc.pl/attachments/article/224/Prezentacja%20...). Uzyskany materiał jest zbyt obszerny i kompleksowy, by można było go krótko i bez strat dla bogactwa wniosków opisać w niniejszym sprawozdaniu. Konstatując badania, dr Pluta sformułował hipotezę o niejednej definicji uczestnictwa w kulturze, ponieważ jest ona kontekstualna („gdzie się było i kto mówi” ma wpływ na jej artykulację).

Dr Kamilla Dolińska, wraz z zespołem, ewaluowała Program "Mikrogranty ESK 2016". Badaczki dociekały między innymi jakie formy działań proponowano w ramach oferty mikrograntowej, kto z niej korzystał, jaki potencjał ujawniły składane wnioski oraz czy Program należy kontynuować. Metodami i technikami badawczymi - służącymi pozyskiwaniu wiedzy – były pogłębione wywiady indywidualne, zogniskowane wywiady grupowe oraz ankiety internetowe; zastosowano również analizę treści dokumentów składanych w trakcie trwania konkursu (wszystkich wniosków i sprawozdań podsumowujących realizację sfinansowanych projektów). Zespół badawczy zbierał dane empiryczne od jurorów, zespołu pracującego w projekcie, wnioskodawców, grantobiorców i uczestników zorganizowanych wydarzeń. Podmioty ubiegające się (oraz dopuszczone do ubiegania) o granty to osoby fizyczne i nieformalne grupy osób fizycznych oraz fundacje i stowarzyszenia. Najczęściej proponowano formy działań, które zakładały partycypację mieszkańców, a głównymi celami grantobiorców były: animacja, edukacja artystyczna, zdobywanie wiedzy i umiejętności oraz  popularyzacja twórczości wśród wrocławian. Reasumując, zespół badawczy dr Dolińskiej wskazał następujące wnioski: 1. oferty przygotowywane w obrębie Programu "Mikrogranty ESK 2016" są inkluzywne, interaktywne i zróżnicowane pod względem inicjatyw; 2. są relacjogenne, wytwarzają więzi społeczne, są również lokalne i wielozmysłowe. Umożliwiają kulturze wykraczanie poza ramy instytucjonalne, propagują szerokie rozumienie kultury - jest nią nie tylko wyjście do filharmonii lub teatru, ale także wszystkie wspólne i codzienne działania mieszkańców. Program Mikrograntów ujawnił więc potencjał tkwiący w mieszkańcach. Z badań wynika, że pragną oni, aby program był kontynuowany, ponieważ wyzwolił w nich m.in. chęci i możliwości wspólnego działania. Na koniec przedstawiono katalog rekomendacji, uwzględniający głosy wszystkich podmiotów zaangażowanych w realizacje Programu.

Na koniec zabrał głos dr Dawid Krysiński - ewaluator projektu „Wejścia od Podwórza”. Zaczął on od prezentacji założeń i celów omawianego przedsięwzięcia, które polegało na prowadzeniu działań artystycznych w przestrzeniach podwórkowych w celu aktywizacji mieszkańców, w tym m.in. pobudzenia w nich odpowiedzialności za przestrzeń otaczającą miejsce zamieszkania, a także przybliżenie im istoty sztuki kreowanej w przestrzeni publicznej. Wspólnym założeniem wszystkich przedsięwzięć była próba wyzwolenia wspólnej inicjatywy i wspólnego działania na rzecz polepszenia dobrostanu osiedlowego, a także wytworzenie pozytywnego sprzężenia zwrotnego, które napędzałoby ludzi zamieszkujących wrocławskie osiedla. Autorzy ewaluacji – odwołując się do wyników obserwacji, analizy przekazów medialnych, a także rozmów z mieszkańcami oraz artystami – starali się sprawdzić, czy na wrocławskich osiedlach udało się wyzwolić inicjatywy więziotwórcze, poczucie subiektywnej i funkcjonalnej użyteczności przedsięwzięć kulturalnych, a także chęć ich kontynuowania w postaci kolejnych zdarzeń organizowanych już przez samych mieszkańców. Autor wystąpienia podkreślał, że najlepiej sprawdziły się projekty miękkie, które obejmowały interakcję artysty z mieszkańcami oraz wytwarzanie wartości kulturowych inicjujących zmiany społeczne w miejscu zamieszkania. Ewaluator podkreślił jednak również zalety przedsięwzięć nakierowanych na wytwarzanie infrastruktury funkcjonalnej, powstającej z uwzględnieniem oczekiwań mieszkańców, a także mającej na celu skłonienie ich do użytkowania i wykorzystywania na co dzień stworzonych prac. Jak wskazywał rozmówca, interwencje artystów nie były pozbawione trudności: natrafiły na konfliktogenny charakter struktury sąsiedzkiej, konfrontowały przyjęte założenia z ich odbiorem w społecznościach lokalnych, mierzyły się z brakiem funkcjonalności obiektów instalowanych na podwórzach czy kontrowersjami wokół ekspresji artystycznej. Mieszkańcy nie zawsze byli w pełni usatysfakcjonowani z artystycznych działań, jednakże podsumowując, prelegent stwierdził, że projekt „Wejście od Podwórza” należy kontynuować i przedstawił związane z tym rekomendacje.

Ostatnią częścią spotkania była dyskusja między zaproszonymi gośćmi a zgromadzoną publicznością. Pytania oscylowały wokół kwestii charakteryzujących wnioski zgłaszane w konkursie Mikrograntów. Innym ważnym tematem była próba oszacowania politycznego i społecznego wymiaru ESK dla Wrocławia – czy miasto zmieniło się po zrealizowaniu tego projektu oraz jak zmierzyć tę zmianę, a zarazem ocenić konsekwencje społeczno-polityczne programu Europejskiej Stolicy Kultury? „Żywotność” danych, uzyskanych w następstwie badań socjologicznych, to kolejne istotne zagadnienie spotkania. Czy i na ile potrafimy „wcielić w życie” wiedzę uzyskaną z badań? Komu ona jest potrzebna? Czy da się ją przekształcić w wiedzę praktyczną służącą mieszkańcom? Mnogość przedsięwzięć artystycznych, recepcja sztuki współczesnej przez mieszkańców miasta, rozbieżność między materialnymi potrzebami zgłaszanymi przez użytkowników części podwórek objętych interwencjami „Wejścia od Podwórza” a propozycjami artystów, konfliktogenny potencjał tych rozbieżności to kolejne wątki dysput prowadzonych na zakończenie spotkania.

 

Tekst: Szymon Pilch